
INTRODUCTION IKOMEYE:
Ihangana rya dipolomasi hagati y’u Rwanda na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo risa n’irigiye gufungura urundi rugamba, ariko noneho rutari ku rugamba rwo mu burasirazuba bwa Congo, ahubwo rukaba rugiye kubera mu nama mpuzamahanga y’ibihugu bikoresha ururimi rw’Igifaransa, OIF.
Muri iki gihe hasigaye iminsi mike ngo hatorwe Umunyamabanga Mukuru mushya w’uyu muryango, Leta ya Congo Kinshasa iravuga ko ishobora gufata icyemezo gikomeye, irimo no kongera gusuzuma uruhare rwayo muri OIF, mu gihe Umunyarwandakazi Louise Mushikiwabo yakongera gutorerwa kuyobora uyu muryango.
Ibi bije nyuma y’uko Kinshasa ishyize imbere umukandida wayo, Juliana Amato Lumumba, umukobwa wa Patrice Emery Lumumba, uzwi cyane mu mateka ya Congo no mu rugamba rwo guharanira ubwigenge bwa Afurika.
Ku rundi ruhande, u Rwanda rushyigikiye Louise Mushikiwabo, umaze imyaka ashinzwe kuyobora OIF, akaba ashaka kongera kuyobora uyu muryango muri manda ya gatatu. Iyi ntambara ya dipolomasi irimo gukurura ibihugu bikomeye, cyane cyane Ubufaransa, ibihugu byo muri Afurika ndetse n’ibindi bigize OIF.
Ese koko Congo ishobora kuva muri uyu muryango? Ni izihe mpamvu itanga? Ubufaransa buhagaze he muri iri rushanwa? Kandi ni iki cyaba gikurikiye aya matora mu gihe ibihugu byombi byakomeje kutumvikana?
KINSHASA YAVUZE KO ISHOBORA GUSUBIRA KU CYEMEZO CYAYO MURI OIF
Iby’uko Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo ishobora kuva muri OIF byatangiye kuvugwa mu itangazamakuru nyuma y’uko Perezida Antoine Félix Tshisekedi bivugwa ko yabigaragarije Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’u Bufaransa, Jean_ Noël Barrot, mu biganiro bagiranye i Kinshasa ku wa 2 Ukwakira 2026. Ibyo byatangajwe n’ikinyamakuru Jeune Afrique, binasubirwamo n’ibindi bitangazamakuru mpuzamahanga.
Ku wa 11 Ugushyingo 2026, Umuvugizi wa Guverinoma ya Congo akaba na Minisitiri w’Itangazamakuru, Patrick Muyaya, yongeye kugaruka kuri iki kibazo mu kiganiro yagiranye na Radio France Internationale, RFI.
Yavuze ko mu gihe Louise Mushikiwabo yakongera gutorerwa kuyobora OIF, igihugu cye gishobora gufata ingamba zikomeye, ashingiye ku byo Kinshasa ivuga ko ari indangagaciro z’ubusugire bw’ibihugu, ubufatanye n’amahame ya demokarasi.
Muyaya yagize ati:
“Mu gihe icyemezo kizafatwa kitazagaragaza indangagaciro dushyigikiye, tuzafata ingamba zijyanye n’icyo cyemezo abakuru b’ibihugu bazaba bafashe, kandi itangazamakuru rizabimenyeshwa.” Ibi bivuze ko Kinshasa itaratangaza ku mugaragaro ko yamaze gufata icyemezo cyo kuva muri OIF, ahubwo ko ikomeje kugaragaza ko ishobora gusuzuma ejo hazaza hayo muri uyu muryango bitewe n’ibizava mu matora.
JULIANA AMATO LUMUMBA: CONGO YASHYIZE IMBERE IZINA RIKOMEYE MU MATEKA YA AFURIKA
Mu rwego rwo guhatanira ubuyobozi bwa OIF, Congo yashyize imbere Juliana Amato Lumumba, umukobwa wa Patrice Emery Lumumba, wabaye Minisitiri w’Intebe wa mbere wa Congo yigenga kandi akaba umwe mu banyapolitiki bafite izina rikomeye mu mateka y’urugamba rwo kwigobotora ubukoloni muri Afurika. Juliana Lumumba na we afite ubunararibonye muri politiki, kuko yigeze kuba Minisitiri w’Umuco muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo. Kinshasa imushyize imbere mu rwego rwo guhatanira uyu mwanya w’Umunyamabanga Mukuru wa OIF, mu gihe igihugu kivuga ko gifite uruhare rukomeye mu muryango w’ibihugu bikoresha Igifaransa. Congo kandi ishingira ku mubare munini w’abaturage bavuga Igifaransa. Raporo yagarutsweho na AFP ivuga ko iki gihugu gifite abantu miliyoni 57,3 bavuga ururimi rw’Igifaransa, kikaba igihugu cya kabiri ku isi gifite umubare munini w’abavuga uru rurimi. Ibi bituma Kinshasa ibona ko ikwiye kugira ijambo rikomeye mu miyoborere y’umuryango uhuriza hamwe ibihugu bikoresha Igifaransa. Ku rundi ruhande, Juliana Lumumba ahanganye na Louise Mushikiwabo, Umunyarwandakazi umaze kuyobora uyu muryango, kuva mu 2019.
LOUISE MUSHIKIWABO N’U RWANDA: IHANGANA RYARENZE AMAHITAMO Y’ABAKANDIDA?
Louise Mushikiwabo yatorewe bwa mbere kuyobora OIF mu 2018, atangira inshingano muri Mutarama 2019. Mu gihe ahatanira manda ya gatatu, abamushyigikiye bagaragaza ko mu myaka amaze ayobora uyu muryango yakoze amavugurura agamije kunoza imikorere yawo; Kongera ubushobozi bwawo no guteza imbere ururimi rw’Igifaransa. U Rwanda na rwo rushyigikiye kandidatire ye, rugaragaza ko ubunararibonye bwe n’ibyo yakoze muri uyu muryango bikwiye kuba bimwe mu bipimo bizashingirwaho mu matora. Gusa, ihangana riri hagati ya Kigali na Kinshasa ryatumye aya matora arenga ku guhatanira umwanya gusa, rihinduka n’ikibazo gikomeye cya dipolomasi.
Congo ishinja u Rwanda kugira uruhare mu mutekano muke uri mu burasirazuba bw’igihugu cyayo, cyane cyane ku birebana na AFC/M23, mu gihe Kigali ihakana ibirego byo gushyigikira uwo mutwe. Ibyo bibazo by’umutekano n’imibanire mibi hagati y’ibihugu byombi byarimo no kugaragara mu biganiro bijyanye n’ubuyobozi bwa OIF.
UBUFARANSA BUZAFATA URUHE RUHANDO?
Ubufaransa na bwo buri mu bihugu bikurikiranwa cyane muri iri rushanwa, bitewe n’umwanya bufite muri OIF, amateka yabwo mu mibanire n’u Rwanda ndetse n’uruhare bugira mu bikorwa by’uyu muryango. Mu 2018, Perezida Emmanuel Macron yari yashyigikiye ku mugaragaro kandidatire ya Louise Mushikiwabo, mu gihe umubano wa Paris na Kigali wari uri kongera kuba mwiza nyuma y’imyaka irangwa n’ibibazo bya dipolomasi. Kuri iyi nshuro ariko, AFP yatangaje ko Ubufaransa na Canada, biri mu baterankunga bakomeye ba OIF, bitari byaratangaje ku mugaragaro umukandida bishyigikiye. Hari amakuru yatangajwe na Jeune Afrique avuga ko abayobozi b’u Bufaransa bakoze ibiganiro bitandukanye mu rwego rwo kwirinda ko amakimbirane hagati ya Kinshasa na Kigali yabyara ikibazo gikomeye muri OIF.
Bimwe mu byavuzwe ni uko Perezida Emmanuel Macron yaba yaratekereje ku buryo bwo gusubika amatora ariko ayo makuru agomba gufatwa nk’ibyatangajwe n’itangazamakuru, aho kuba icyemezo cyemejwe ku mugaragaro na Élysée. Icyo bigaragaza ni uko Ubufaransa bufite inyungu mu gukomeza ubumwe bw’uyu muryango no kwirinda ko ikibazo cya politiki hagati y’ibihugu bibiri bya Afurika gihungabanya imikorere yawo.
AMATORA YA OIF: HARI ABAKANDIDA BANE
Uretse Louise Mushikiwabo na Juliana Amato Lumumba, hari abandi bakandida babiri bahatanira uyu mwanya. Abo ni Dr. Coumba Ba wo muri Mauritanie na Dacian Cioloș wo muri Roumanie. Buri mukandida afite ibitekerezo n’imigambi yihariye ku hazaza h’uyu muryango.
Juliana Lumumba na we yashyize imbere imigambi icyenda avuga ko igamije guhindura no kunoza imikorere ya OIF. Ku ruhande rwa Dacian Cioloș, yagaragaje icyerekezo cyo kubaka Francophonie ifite akamaro mu bukungu, aho ururimi rw’Igifaransa rwaba urubuga rw’amahirwe mu bucuruzi; Ikoranabuhanga no guhanga imirimo. Coumba we agaragaza ko ashobora kuba umukandida uhuza ibihugu byo muri Afurika.
Nk’uko AFP yabitangaje, kuva mu 2022 ibihugu bigize OIF byemeje uburyo bwo gutora hakoreshejwe amajwi mu ibanga mu gihe abakandida batabonye ubwumvikane rusange. Bityo, amatora ashobora kuba ari yo azagena uzayobora uyu muryango mu gihe cya 2027_ 2030.
CONGO YAKWIKURA MURI OIF: BYABA BISOBANUYE IKI?
Mu gihe Kinshasa yaba ifashe icyemezo cyo kuva muri OIF, byaba ari igikorwa gifite ingaruka ku mibanire yayo n’ibindi bihugu bikoresha Igifaransa. Congo ni igihugu gifite umubare munini w’abavuga Igifaransa, gifite n’uruhare rukomeye mu muryango w’ibihugu bikoresha urwo rurimi. Kuva kwayo muri OIF byaba igihombo ku muryango mu rwego rw’ubwinshi bw’abaturage bawugize; Uburemere bw’Afurika ndetse n’ubufatanye mu guteza imbere Igifaransa. Ku rundi ruhande, byaba ari icyemezo cya dipolomasi cyagaragaza uburyo amakimbirane hagati y’ibihugu ashobora kugira ingaruka no ku miryango mpuzamahanga ihuza ibihugu byinshi. Icyakora, kugeza ku wa 12 Ugushyingo 2026, nta cyemezo cya nyuma cya Leta ya Congo cyo kuva muri OIF cyari cyatangajwe ku mugaragaro.
OUTRODUCTION: OIF IRASHOBORA KUBONA IHUNGABANA RYA DIPLOMASI
Iri rushanwa ry’ubuyobozi bwa OIF ryerekanye ko rimwe na rimwe amatora mu miryango mpuzamahanga ashobora kurenga ku guhatanira imyanya, akinjiramo inyungu z’ibihugu, amateka y’imibanire yabyo n’ibibazo bya politiki bitarakemuka. Ku Rwanda, ikibazo ni ukumenya uko kandidatire ya Louise Mushikiwabo izafatwa n’ibihugu bigize OIF, mu gihe Kinshasa ikomeje kugaragaza ko itishimiye ko yakongera gutorerwa kuyobora uyu muryango. Kuri Congo, ikibazo ni ukumenya niba koko izafata icyemezo cyo kuva muri OIF mu gihe umukandida wayo atatorwa, cyangwa niba ibyavuzwe ari uburyo bwo kugaragaza kutishimira uko iri rushanwa riri kugenda. Ku Bufaransa n’ibindi bihugu bigize uyu muryango, ikibazo ni ukwirinda ko amatora ahinduka intandaro y’amacakubiri no guhungabanya ubumwe bwa Francophonie.
Ese Kinshasa izagera aho isohoza ibyo ivuga byo gusubira ku ruhare rwayo muri OIF? Ese Louise Mushikiwabo azakomeza kuyobora uyu muryango, cyangwa hazatorwa undi mukandida? Kandi ni izihe ngaruka ibi bizagira ku mubano w’u Rwanda na Congo?
Ibisubizo bizashingira ku byemezo bizafatirwa i Phnom Penh muri Cambodge, aho abakuru b’ibihugu na za Guverinoma bazahurira mu nama ya 20 ya OIF. Icyo nta gushidikanya ni uko aya matora azaba ikizamini gikomeye ku bumwe bw’ibihugu bikoresha Igifaransa, ndetse n’ubushobozi bwa dipolomasi mu gukumira ko amakimbirane y’ibihugu bibiri agira ingaruka ku muryango mpuzamahanga wose.
Murakomeza gukurikira amakuru yacu kugira ngo tubagezeho ibizava muri iyi nama n’ibyemezo bizafatwa. Tuzakomeza kubakurikiranira iyi nama n’ibizava mu matora y’ubuyobozi bwa OIF. Icyo mukora mwe, murakomeza gukurikira amakuru yacu kugira ngo tubagezeho ibizava muri iyi nama n’ibyemezo bizafatirwamo.
Murakoze gukomeza kudukurikira.
Karibumedia.rw

IKIGANIRO PATRICK MUYAYA YAGIRANYE N’UMUNYAMAKURU WA RADIYO R.F.I
Suite “…ko igihugu cyanyu kirimo gutekereza kuva mu Muryango Mpuzamahanga w’Ibihugu bikoresha Igifaransa (OIF), mu gihe Madamu Louise Mushikiwabo yakongera gutorerwa kuyobora uyu muryango muri manda ya gatatu.
(0:07) Umunyamakuru: Ese murabyemeza?
(0:08) Patrick Muyaya: Biragaragara ko Abanye_ Congo, kuva kera, bamaze kugaragaza ubushake bwo kuva muri Francophonie. Ibyo birazwi.
(0:17) Ariko kuri twe, ikintu cya mbere tugomba kumenya ku bijyanye na kandidatire yacu, nk’uko nagize n’umwanya wo kubivugaho hano, ni uko kandidatire yacu ifite ishingiro kandi yumvikana.
(0:26) Perezida Emmanuel Macron yigeze kuvuga ko ahazaza h’ururimi rw’Igifaransa hari mu bihugu bigize umuryango wa Francophonie.
(0:31) Njyewe kenshi nagiye mvuga ko ihuriro rikomeye ry’ururimi rw’Igifaransa riri mu bice by’ibibaya by’uruzi rwa Congo, atari ku nkombe z’uruzi rwa Seine mu Bufaransa, kuko ari ho habarizwa umubare munini w’abantu bavuga urwo rurimi.
(0:44) Kuri twe, twakomeje kwizera ko ibihugu bigize uyu muryango bigomba guhurizwa hamwe n’indangagaciro bihuriyeho. Ni yo mpamvu n’ubwitange bwacu bushingiye kuri iyo ntego.
(0:53) Ni muri urwo rwego Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo izitabira byuzuye ibikorwa by’uyu muryango biteganyijwe kubera muri Cambodia.
(0:59) Dufite umukandida. Dufite gahunda. Dufite icyerekezo.
(1:04) Ariko kandi, tuzi neza ko turi mu gihe hari n’ibindi bihugu bifite imyanzuro n’imyanya bihagazemo. Ibyo na byo birazwi.
(1:08) Sinifuza gushyira hanze amakarita yose dufite mu biganiro biri gukorwa muri iki gihe.
(1:12) Icyakora, biragaragara ko, hashingiwe ku mahitamo ya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, ku ndangagaciro ihagarariye n’izo yiyemeje kurengera, Francophonie itagomba gukomeza kuyoborwa na Madamu Louise Mushikiwabo.
(1:24) Ibyo biragaragara. Ariko icyemezo cya nyuma kizaterwa n’amahitamo azakorwa n’ibihugu bigize uyu muryango igihe bizaba bigeze gutora.
(1:30) Hanyuma natwe tuzashobora gufata imyanzuro ikwiye hashingiwe ku bizaba byabaye.
(1:33) Umunyamakuru: Muravuga ko mutabihakana, ko Congo ishobora kuva muri uyu muryango?
(1:35) Patrick Muyaya: Birashoboka rwose. Nk’uko nabivuze mbere, icyo ni igitekerezo Abanye_ Congo bamaze igihe bagaragaza bashimangiye.
(1:40) Ibi si ibintu byatangiye uyu munsi. Si ibintu bishya.
(1:43) Bityo rero, kubera ko turi mu muryango kandi tukaba tuzi indangagaciro zihuza ibihugu byose biwugize, tugomba kuzirikana ko izo ndangagaciro zigomba kugaragarira mu myanzuro yose ifatwa.
(1:51) By’umwihariko, zigomba kugaragarira mu guhitamo Umunyamabanga Mukuru mushya w’uyu muryango.
(1:58) Ni muri urwo rwego, birumvikana ko tuzafata imyanzuro ikwiye, ijyanye n’umurongo w’indangagaciro twiyemeje gukurikiza.
(2:04) Umunyamakuru: Murakoze cyane, Bwana Minisitiri.”


